लेखाको परिभाषा (Definition)
आर्थिक कारोबारहरूको पहिचान गर्ने, मापन गर्ने, प्रारम्भिक अभिलेख (Journal) राख्ने, वर्गीकरण (Ledger) गर्ने र ती कारोबारहरूको सारांश (Trial Balance & Financial Statements) तयार पारी सम्बन्धित पक्षलाई सूचना प्रवाह गर्ने प्रणालीलाई लेखा भनिन्छ।
अमेरिकी लेखा परीक्षक संस्थान (AICPA) का अनुसार:"लेखा भनेको मुद्रामा व्यक्त गर्न सकिने वित्तीय प्रकृतिका कारोबार र घटनाहरूलाई प्रभावकारी ढङ्गले अभिलेख राख्ने, वर्गीकरण गर्ने र संक्षिप्त रूपमा प्रस्तुत गरी त्यसको नतिजाको व्याख्या गर्ने एक कला हो।"
लेखाका विशेषताहरू (Characteristics)
वित्तीय प्रकृति: यसले केवल मुद्रामा मापन गर्न सकिने कारोबारहरूलाई मात्र समेट्छ।
निश्चित प्रणाली: यो 'दोहोरो स्रेस्ता प्रणाली' (Double Entry System) मा आधारित हुन्छ।
अभिलेखन र वर्गीकरण: कारोबारलाई सुरुमा जर्नलमा र पछि लेजरमा वर्गीकरण गरिन्छ।
सूचनाको स्रोत: यसले लगानीकर्ता, व्यवस्थापन, सरकार र अन्य सरोकारवालाहरूलाई वित्तीय जानकारी प्रदान गर्छ।
ऐतिहासिक र भविष्यमुखी: यसले विगतको खर्चको अभिलेख राख्छ र भविष्यको योजना बनाउन आधार प्रदान गर्छ।
लेखाको उद्देश्य (Objectives)
१. आर्थिक कारोबारको स्थायी र व्यवस्थित अभिलेख राख्नु।
२. निश्चित अवधिपछि संस्थाको नाफा वा नोक्सान पत्ता लगाउनु।
३. संस्थाको वित्तीय अवस्था (Financial Position) अर्थात् सम्पत्ति र दायित्वको जानकारी दिनु।
४. कर निर्धारण र कानुनी पालनामा सहयोग पुर्याउनु।
५. जालसाजी र हिनामिना नियन्त्रण गर्नु।
Key points
लेखा एक भाषाका रूपमा: "लेखालाई व्यवसायको भाषा (Language of Business) मानिन्छ, जसले संस्थाको आर्थिक स्वास्थ्यको बारेमा बोल्छ।"
पारदर्शिता र जबाफदेहिता: "सरकारी सन्दर्भमा लेखा केवल अङ्कको खेल मात्र नभई सार्वजनिक स्रोत र साधनको परिचालनमा पारदर्शिता र वित्तीय जबाफदेहिता सुनिश्चित गर्ने औजार हो।"
निर्णय प्रक्रियाको आधार: "व्यवस्थापनको लागि 'Decision Support System' को रूपमा लेखाले काम गर्छ।"
GAAP (Generally Accepted Accounting Principles)
१. अवधारणागत सिद्धान्तहरू (Accounting Concepts)
व्यवसायिक अस्तित्वको सिद्धान्त (Business Entity Concept): व्यवसाय र व्यवसायी (साहु) फरक हुन्। साहुले लगानी गरेको पैसा व्यवसायका लागि दायित्व (Capital) मानिन्छ।
मुद्रा मापनको सिद्धान्त (Money Measurement Concept): मुद्रामा व्यक्त गर्न सकिने कारोबारलाई मात्र लेखामा समावेश गरिन्छ। जस्तै: कर्मचारीको इमानदारीलाई लेखामा लेख्न सकिँदैन।
निरन्तरताको सिद्धान्त (Going Concern Concept): व्यवसाय लामो समयसम्म चलिरहनेछ भन्ने मान्यता राखिन्छ। यही आधारमा स्थिर सम्पत्तिको ह्रासकट्टी (Depreciation) गरिन्छ।
लेखा अवधि सिद्धान्त (Accounting Period Concept): व्यवसायको वास्तविक नतिजा थाहा पाउन यसको आयुलाई निश्चित समय (सामान्यतया १ वर्ष) मा विभाजन गरिन्छ।
२. मापन र अभिलेखनका सिद्धान्तहरू (Measurement Principles)
लागत सिद्धान्त (Cost Concept): सम्पत्तिलाई त्यसको खरिद मूल्य (Historical Cost) मा अभिलेख राख्नुपर्छ, बजार मूल्यमा होइन।
दोहोरो असरको सिद्धान्त (Dual Aspect Concept): प्रत्येक कारोबारले कम्तीमा दुईवटा खातामा बराबर र विपरीत प्रभाव पार्छ (Debit = Credit)।
आय र पहिचान सिद्धान्त (Revenue Recognition Concept): नगद प्राप्त भएपछि मात्र होइन, सेवा वा वस्तु हस्तान्तरण भएर आय आर्जन हुने बित्तिकै त्यसलाई लेखाबद्ध गर्नुपर्छ।मिलानको सिद्धान्त (Matching Concept): जुन अवधिको आय हो, सोही आय आर्जन गर्न लागेको खर्चसँग त्यसलाई तुलना गरी नाफा वा नोक्सान निकाल्नुपर्छ।
३. संशोधनकारी सिद्धान्तहरू (Accounting Conventions)
पूर्ण प्रकटीकरणको सिद्धान्त (Full Disclosure): वित्तीय विवरणले संस्थाको वास्तविक आर्थिक चित्र स्पष्ट रूपमा देखाउनुपर्छ, कुनै पनि महत्वपूर्ण सूचना लुकाउनु हुँदैन।
रुढिवादी वा सतर्कताको सिद्धान्त (Prudence/Conservatism): भविष्यमा हुन सक्ने सम्भावित नोक्सानलाई पहिले नै व्यवस्था गर्ने, तर सम्भावित नाफालाई पहिले नै आम्दानी नमान्ने।
सारभूतताको सिद्धान्त (Materiality): स–साना र कम महत्वका खर्चहरूलाई छुट्टाछुट्टै देखाउनुको सट्टा एकै ठाउँमा (Sundry Expenses) देखाउन सकिन्छ।
एकरूपताको सिद्धान्त (Consistency): एक पटक अपनाएको लेखा नीति (जस्तै: Depreciation Method) वर्षैपिच्छे परिवर्तन नगरी निरन्तर प्रयोग गर्नुपर्छ।
लेखा प्रणालीको परिचय (Definition)
आर्थिक कारोबारहरूको पहिचान गर्ने, प्रारम्भिक अभिलेख राख्ने, वर्गीकरण गर्ने, सारांश तयार पार्ने र ती सूचनाहरूको विश्लेषण गरी प्रतिवेदन बुझाउने एउटा पूर्ण प्रक्रिया (Systematic Process) नै लेखा प्रणाली हो।
उत्कृष्ट वाक्य: "लेखा प्रणाली केवल अङ्कहरूको सङ्ग्रह मात्र होइन, यो संस्थाको आर्थिक ऐना र व्यवस्थापनको निर्णय लिने आधारभूत औजार हो।"
२. लेखा प्रणालीका प्रमुख प्रकारहरू (Types)
परीक्षामा यसलाई मुख्य दुई आधारमा वर्गीकरण गरेर देखाउँदा राम्रो अङ्क आउँछ:
क) अभिलेख राख्ने पद्धतिका आधारमा:
एकहरो स्रेस्ता प्रणाली (Single Entry System): यसले कारोबारको एक पक्षलाई मात्र हेर्छ। यो अपूर्ण र अवैज्ञानिक मानिन्छ।
दोहोरो स्रेस्ता प्रणाली (Double Entry System): प्रत्येक कारोबारको डेबिट र क्रेडिट गरी दुई पक्षीय प्रभाव देखाइन्छ। यो आधुनिक र वैज्ञानिक प्रणाली हो।
ख) नगद प्रवाहको आधारमा:
नगदमा आधारित (Cash Basis): वास्तविक रूपमा नगद प्राप्त भएपछि वा भुक्तानी गरेपछि मात्र हिसाब राखिने।
प्रोद्भावी आधारित (Accrual Basis): नगद लेनदेन नभए पनि कारोबार भएको समयमै (तिर्न बाँकी वा पाउन बाँकी भए पनि) हिसाब राखिने।
३. लेखा प्रणालीको प्रक्रिया (Flow Chart)
४. नेपालको सरकारी लेखा प्रणाली (Special Focus)
नेपालको सरकारी लेखा प्रणालीका आफ्नै विशेषताहरू छन्, जुन परीक्षामा अनिवार्य लेख्नुपर्छ:
दोहोरो स्रेस्तामा आधारित: यो वैज्ञानिक छ।
नगदमा आधारित: सरकारी आम्दानी र खर्च नगद प्राप्त भएपछि मात्र देखाइन्छ।
म.ले.प. फारामको प्रयोग: महालेखा परीक्षकले तोकेको ढाँचामा लेखा राखिन्छ।
केन्द्रिकृत र विकेन्द्रित: महालेखा नियन्त्रक कार्यालय (FCGO) ले समन्वय गर्छ।
CGAS को प्रयोग: हाल कम्प्युटरमा आधारित लेखा प्रणाली (Computerized Government Accounting System) लागू गरिएको छ।
५. अरूभन्दा फरक कसरी हुने? (Unique Suggestions)
तपाईँको उत्तरलाई 'Extraordinary' बनाउन यी ३ कुरा थप्नुहोस्:
कानुनी आधार: "नेपालको संविधानको धारा २४१ र आर्थिक कार्यविधि तथा वित्तीय उत्तरदायित्व ऐन, २०७६ ले लेखा प्रणालीलाई व्यवस्थित गरेको छ" भनी लेख्नुहोस्।
उद्देश्यमा स्पष्टता: लेखा राख्नुको मुख्य उद्देश्य पारदर्शिता (Transparency), जवाफदेहिता (Accountability) र मितव्ययिता (Economy) कायम गर्नु हो।
निष्कर्ष: "आधुनिक युगमा लेखा प्रणाली केवल स्रेस्ता राख्ने काममा मात्र सीमित नभई भ्रष्टाचार नियन्त्रण र सुशासन (Good Governance) प्रवर्द्धन गर्ने बलियो खम्बाको रूपमा स्थापित भएको छ।"
No comments:
Post a Comment