लेखापरीक्षण (Auditing) र आन्तरिक नियन्त्रण प्रणाली (Internal Control System) बीचको अन्तरसम्बन्धलाई एक-अर्काका परिपूरक अवधारणाका रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ। यिनीहरू बीचको सम्बन्धलाई निम्न बुँदाहरूमा स्पष्ट पार्न सकिन्छ:
१. परिपूरक सम्बन्ध (Complementary Relationship)
आन्तरिक नियन्त्रण प्रणालीले संस्थाभित्र गल्ती र ठगी हुन नदिने वातावरण सिर्जना गर्छ भने लेखापरीक्षणले त्यो वातावरण कत्तिको प्रभावकारी छ भनी जाँच गर्छ। बलियो आन्तरिक नियन्त्रण भएको संस्थामा लेखापरीक्षण कार्य सहज र छिटो हुन्छ।
२. लेखापरीक्षणको आधार (Basis of Auditing)
कुनै पनि बाह्य वा अन्तिम लेखापरीक्षकले आफ्नो जाँचको दायरा (Scope) तय गर्नुअघि संस्थाको आन्तरिक नियन्त्रण प्रणालीको अध्ययन गर्छ।
यदि आन्तरिक नियन्त्रण बलियो छ भने लेखापरीक्षकले 'Test Check' (नमुना जाँच) मात्र गरेर आफ्नो राय दिन सक्छ।
यदि आन्तरिक नियन्त्रण कमजोर छ भने लेखापरीक्षकले 'Detailed Audit' (विस्तृत जाँच) गर्नुपर्ने हुन्छ।
३. उद्देश्यमा समानता (Common Objectives)
दुवैको अन्तिम लक्ष्य संस्थाको वित्तीय सुशासन कायम गर्नु नै हो।
दुवैले आर्थिक कारोबारमा हुने त्रुटि (Errors) र कपट (Frauds) रोक्न खोज्छन्।
दुवैले संस्थाको सम्पत्तिको सुरक्षा र स्रोतको सही सदुपयोग सुनिश्चित गर्छन्।
दुवैले प्रचलित कानुन र नीति नियमको पालना (Compliance) मा जोड दिन्छन्।
४. सुधारका लागि पृष्ठपोषण (Feedback for Improvement)
लेखापरीक्षणले आन्तरिक नियन्त्रण प्रणालीमा रहेका छिद्र वा कमजोरीहरू औँल्याइदिन्छ। लेखापरीक्षकले आफ्नो प्रतिवेदनमा दिएका सुझावका आधारमा व्यवस्थापनले आन्तरिक नियन्त्रण प्रणालीलाई थप मजबुत बनाउने अवसर पाउँछ।
५. मुख्य भिन्नताहरू (Key Differences)
अन्तरसम्बन्ध भए तापनि यिनीहरू बीच केही भिन्नताहरू छन्, जसलाई यो तालिकाबाट बुझ्न सकिन्छ:
| आधार | आन्तरिक नियन्त्रण प्रणाली | लेखापरीक्षण (अन्तिम) |
| प्रकृति | यो एक निरन्तर चलिरहने प्रक्रिया हो। | यो आर्थिक वर्षको अन्त्यमा गरिने जाँच हो। |
| जिम्मेवारी | यसको स्थापना गर्ने मुख्य जिम्मेवारी व्यवस्थापन को हो। | यो कार्य स्वतन्त्र लेखापरीक्षक को हो। |
| क्षेत्र | यसले संस्थाको सम्पूर्ण सञ्चालन पक्षलाई समेट्छ। | यसले मुख्यतया वित्तीय स्रेस्ता र प्रतिवेदनलाई समेट्छ। |
| समय | कारोबार हुनुअघि र हुँदै गर्दा लागू हुन्छ। | कारोबार भइसकेपछि त्यसको जाँच गरिन्छ। |
६. निष्कर्ष (Conclusion)
"आन्तरिक नियन्त्रण प्रणाली एउटा 'निवारक' (Preventive) उपाय हो भने लेखापरीक्षण एउटा 'उपचारात्मक' (Curative) उपाय हो। यी दुवैको प्रभावकारी समन्वयले मात्र संस्थामा वित्तीय पारदर्शिता, जवाफदेहिता र सुशासन कायम हुन सक्छ।"
आन्तरिक नियन्त्रण प्रणाली र लेखापरीक्षण बीचको भिन्नता
| आधार | आन्तरिक नियन्त्रण प्रणाली (Internal Control) | लेखापरीक्षण (Auditing) |
| १. परिभाषा | संस्थाको उद्देश्य प्राप्त गर्न र सम्पत्तिको सुरक्षा गर्न व्यवस्थापनले अपनाएको सम्पूर्ण पद्धति हो। | संस्थाले राखेको लेखा र वित्तीय विवरणहरूको स्वतन्त्र र निष्पक्ष जाँच गर्ने प्रक्रिया हो। |
| २. उत्तरदायित्व | यसको स्थापना र सञ्चालन गर्ने मुख्य जिम्मेवारी व्यवस्थापन (Management) को हो। | यो कार्य गर्ने जिम्मेवारी स्वतन्त्र लेखापरीक्षक (Auditor) को हो। |
| ३. समय र अवधि | यो संस्थामा वर्षभरि नै निरन्तर (Continuous) रूपमा चलिरहने प्रक्रिया हो। | यो सामान्यतया आर्थिक वर्ष समाप्त भएपछि एउटा निश्चित समय मा गरिन्छ। |
| ४. मुख्य उद्देश्य | गल्ती र ठगी हुन नदिने (Preventive) र कार्यदक्षता बढाउने यसको लक्ष्य हुन्छ। | वित्तीय विवरणले वास्तविक र सही चित्रण (True and Fair View) गरेको छ कि छैन भनी राय दिनु यसको लक्ष्य हो। |
| ५. क्षेत्र (Scope) | यसले वित्तीय, प्रशासनिक र सञ्चालनका सबै पक्षहरूलाई समेट्छ। | यसले मुख्यतया आर्थिक कारोबार र वित्तीय प्रतिवेदनको आधिकारिकता जाँच्छ। |
| ६. प्रकृति | यो कारोबार हुनुअघि र हुँदै गर्दा लागू हुने सञ्चालन विधि हो। | यो कारोबार भइसकेपछि गरिने प्रतिवेदनात्मक कार्य हो। |
यिनीहरू बीचको सम्बन्ध (Interrelationship)
भिन्नता भए तापनि यी दुई विषय एक-अर्काका परिपूरक हुन्:
आधारको रूपमा: लेखापरीक्षकले आफ्नो जाँचको दायरा तय गर्दा संस्थाको आन्तरिक नियन्त्रण प्रणाली कति बलियो छ भनी हेर्छ। यदि नियन्त्रण बलियो छ भने लेखापरीक्षण छिटो र थोरै नमूना जाँच (Test Check) बाटै सम्भव हुन्छ।
सुधारको कडी: लेखापरीक्षणले आन्तरिक नियन्त्रण प्रणालीमा रहेका कमजोरीहरू औँल्याइदिन्छ, जसले गर्दा व्यवस्थापनलाई प्रणाली सुधार्न मद्दत पुग्छ।
निष्कर्ष (Conclusion)
"आन्तरिक नियन्त्रण प्रणाली संस्थाको 'भित्री सुरक्षा कवच' हो भने लेखापरीक्षण बाहिरबाट गरिने 'स्वास्थ्य परीक्षण' जस्तै हो। यी दुवैको प्रभावकारी अस्तित्वले मात्र वित्तीय सुशासन र पारदर्शिता कायम गर्न सकिन्छ।"
No comments:
Post a Comment