१. जोखिम विश्लेषणको परिचय (Introduction)
जोखिम विश्लेषण भनेको कुनै पनि लगानी, आयोजना वा व्यावसायिक निर्णयमा आउन सक्ने सम्भावित अनिश्चितता र नकारात्मक असरहरूको पहिचान, मापन र मूल्याङ्कन गर्ने प्रक्रिया हो। यसले "यदि सोचेको जस्तो भएन भने के हुन्छ?" भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्छ।
जोखिम (Risk) = सम्भाव्यता (Probability) प्रभाव (Impact)
२. जोखिम विश्लेषणका चरणहरू (Steps in Risk Analysis)
१. जोखिमको पहिचान (Risk Identification): संस्था वा आयोजनालाई असर गर्न सक्ने सम्भावित समस्याहरू के-के हुन सक्छन् भनी पत्ता लगाउने। २. जोखिमको मापन (Risk Quantification): पहिचान भएका जोखिमहरू कति पटक आउन सक्छन् (Frequency) र आएमा कति आर्थिक नोक्सानी हुन सक्छ (Severity) भनी अंकमा निकाल्ने। ३. जोखिमको मूल्याङ्कन (Risk Evaluation): कुन जोखिमलाई तत्काल सम्बोधन गर्नुपर्छ र कुनलाई सामान्य रूपमा लिन सकिन्छ भनी प्राथमिकीकरण गर्ने। ४. जोखिम न्यूनीकरणका उपाय (Risk Mitigation): जोखिम कम गर्नका लागि योजना बनाउने (जस्तै: बिमा गर्ने, विविधीकरण गर्ने)।
३. जोखिम विश्लेषणका विधिहरू (Methods/Techniques)
यसलाई मुख्यतया दुई भागमा बाँडिन्छ:
क) गुणात्मक विश्लेषण (Qualitative Analysis)
यसमा अंकको सट्टा अनुभव र अनुमानका आधारमा जोखिमलाई 'उच्च', 'मध्यम' वा 'न्यून' भनी वर्गीकरण गरिन्छ।
SWOT Analysis: (Strengths, Weaknesses, Opportunities, Threats) को अध्ययन।
ख) परिमाणात्मक विश्लेषण (Quantitative Analysis)
यसमा गणितीय र साङ्ख्यिकीय मोडेलहरू प्रयोग गरिन्छ:
संवेदनशीलता विश्लेषण (Sensitivity Analysis): कुनै एउटा तत्व (जस्तै: ब्याजदर वा कच्चा पदार्थको मूल्य) परिवर्तन हुँदा कुल नाफामा कस्तो असर पर्छ भनी हेर्ने।
दृश्य परिदृश्य विश्लेषण (Scenario Analysis): 'Best Case', 'Worst Case' र 'Most Likely Case' को तुलना गर्ने।
ब्रेक इभन विश्लेषण (Break-even Analysis): कति बिक्री गर्दा नोक्सान हुँदैन भनी पत्ता लगाउने।
मोन्टे कार्लो सिमुलेशन (Monte Carlo Simulation): कम्प्युटर मोडेल प्रयोग गरी हजारौँ सम्भावनाहरूको गणना गर्ने।
४. जोखिमका प्रकारहरू (Types of Risks)
वित्तीय जोखिम (Financial Risk): ब्याजदर परिवर्तन, मुद्राको विनिमय दरमा उतारचढाव वा ऋण तिर्न नसक्ने अवस्था (Credit Risk)।
सञ्चालन जोखिम (Operational Risk): प्रणाली फेल हुनु, कर्मचारीको गल्ती, वा प्राकृतिक प्रकोप।
बजार जोखिम (Market Risk): माग र आपूर्तिमा आउने परिवर्तन।
रणनीतिक जोखिम (Strategic Risk): गलत व्यावसायिक निर्णय वा प्रतिस्पर्धा।
कानुनी जोखिम (Legal/Compliance Risk): नियम र कानुनको पालना नगर्दा लाग्ने जरिवाना।
५. वित्तीय व्यवस्थापनमा यसको महत्त्व (Importance)
सही निर्णय लिन (Better Decision Making): जोखिम बुझेपछि मात्र सुरक्षित लगानी गर्न सकिन्छ।
नोक्सानी न्यूनीकरण: सम्भावित खतरा पहिले नै थाहा पाउँदा त्यसबाट बच्ने पूर्व तयारी गर्न सकिन्छ।
पुँजीको सुरक्षा: लगानीकर्ताको पैसा डुब्नबाट जोगाउन मद्दत गर्छ।
प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता: जोखिम व्यवस्थापन गर्न सक्ने संस्था बजारमा लामो समय टिक्न सक्छ।
६. निष्कर्ष (Conclusion)
"जोखिम शून्य बनाउन सकिँदैन, तर यसलाई विश्लेषण र व्यवस्थापन गरेर कम गर्न सकिन्छ। विशेष गरी अस्थिर अर्थतन्त्र भएको नेपाल जस्तो देशमा सरकारी संस्थान र बैंकहरूका लागि जोखिम विश्लेषण वित्तीय सफलताको अनिवार्य सर्त हो।"
लोकसेवा आयोग र वित्तीय क्षेत्रको परीक्षाका लागि वित्तीय जोखिम विश्लेषण (Financial Risk Analysis) को अवधारणा, प्रक्रिया र यसका महत्वपूर्ण पक्षहरूलाई निम्न अनुसार विस्तृत रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ:
१. वित्तीय जोखिम विश्लेषणको परिचय (Introduction)
वित्तीय जोखिम विश्लेषण भनेको कुनै पनि लगानी वा वित्तीय निर्णयमा आउन सक्ने सम्भावित आर्थिक नोक्सानी (Financial Loss) र अनिश्चितता को पहिचान र मूल्याङ्कन गर्ने प्रक्रिया हो। यसले अपेक्षित प्रतिफल (Expected Return) र वास्तविक प्रतिफल (Actual Return) बीचको भिन्नतालाई नाप्ने काम गर्छ।
मूल मन्त्र: "उच्च जोखिम, उच्च प्रतिफल" (Higher the Risk, Higher the Return)
२. वित्तीय जोखिमका प्रमुख प्रकारहरू (Major Types of Financial Risk)
वित्तीय क्षेत्रमा मुख्यतया निम्न जोखिमहरूको विश्लेषण गरिन्छ:
कर्जा जोखिम (Credit Risk): ऋणीले लिएको ऋण वा ब्याज समयमै फिर्ता नगर्ने सम्भावना। यो बैंकहरूको लागि सबैभन्दा ठूलो जोखिम हो।
बजार जोखिम (Market Risk): बजारका चरहरू (ब्याजदर, सेयर मूल्य, विदेशी विनिमय दर) मा आउने उतारचढावले गर्दा हुने नोक्सानी।
तरलता जोखिम (Liquidity Risk): संस्थासँग आफ्नो अल्पकालीन दायित्व भुक्तानी गर्नका लागि पर्याप्त नगद वा तुरुन्तै नगदमा बदल्न सकिने सम्पत्ति नहुने अवस्था।
सञ्चालन जोखिम (Operational Risk): आन्तरिक प्रणाली, कर्मचारीको गल्ती, ठगी वा बाह्य घटनाका कारण हुने वित्तीय क्षति।
३. जोखिम विश्लेषणका विधिहरू (Methods of Analysis)
वित्तीय जोखिम मापन गर्न निम्न दुई विधिहरू प्रयोग गरिन्छ:
क) गुणात्मक विधि (Qualitative Method)
यसमा तथ्याङ्क भन्दा पनि अनुभव, बजारको अवस्था र व्यवस्थापनको क्षमता हेरिन्छ।
SWOT Analysis: संस्थाको सबल र दुर्बल पक्षको अध्ययन।
Credit Scoring: ऋणीको चरित्र र विगतको व्यवहारको मूल्याङ्कन।
ख) परिमाणात्मक विधि (Quantitative Method)
यसमा गणितीय र साङ्ख्यिकीय सूत्रहरू प्रयोग गरिन्छ:
Standard Deviation: लगानीको प्रतिफलमा हुने उतारचढाव मापन गर्न।
Value at Risk (VaR): एक निश्चित समयभित्र अधिकतम कति नोक्सान हुन सक्छ भनी निकाल्न।
Sensitivity Analysis: ब्याजदर जस्ता तत्व १% ले परिवर्तन हुँदा नाफामा कस्तो असर पर्छ भनी हेर्न।
Probability Distribution: सम्भावित विभिन्न नतिजाहरूको साङ्ख्यिकीय गणना।
४. जोखिम व्यवस्थापनका रणनीतिहरू (Risk Mitigation Strategies)
जोखिम पहिचान गरिसकेपछि त्यसलाई सम्बोधन गर्ने ४ वटा मुख्य तरिकाहरू छन्:
१. Avoidance (जोखिम त्याग्ने): धेरै जोखिमपूर्ण क्षेत्रमा लगानी नै नगर्ने।
२. Reduction (जोखिम न्यूनीकरण): आन्तरिक नियन्त्रण बलियो बनाएर वा विविधीकरण (Diversification) गरेर जोखिम कम गर्ने।
३. Transfer (जोखिम हस्तान्तरण): बिमा (Insurance) गरेर वा डेरिभेटिभ्स (Hedging) मार्फत जोखिम अरूलाई सार्ने।
४. Retention (जोखिम स्वीकार्ने): सानो र सामान्य जोखिम आफैँले व्यहोर्ने गरी कोष (Reserve) खडा गर्ने।
५. वित्तीय व्यवस्थापनमा यसको महत्त्व
पुँजीको संरक्षण: लगानीकर्ता र निक्षेपकर्ताको पैसा सुरक्षित राख्न।
मुनाफा सुनिश्चितता: जोखिम बुझेर मात्र लगानी गर्दा दिगो नाफा आर्जन गर्न सकिन्छ।
नियामक पालना: नेपाल राष्ट्र बैंक वा SEBON जस्ता निकायको निर्देशन पालना गर्न।
रणनीतिक योजना: भविष्यका लागि सुरक्षित र भरपर्दो आर्थिक योजना बनाउन।
६. निष्कर्ष (Conclusion)
"वित्तीय क्षेत्रमा जोखिमलाई पूर्ण रूपमा हटाउन सम्भव छैन, तर वैज्ञानिक विश्लेषण र कुशल व्यवस्थापन मार्फत यसलाई नियन्त्रणमा राख्न सकिन्छ। नेपालका बैंक र वित्तीय संस्थाहरूका लागि जोखिम विश्लेषण नै वित्तीय स्थायित्वको आधार हो।"
No comments:
Post a Comment