लेखापरीक्षण

 

१. लेखापरीक्षणको अर्थ (Meaning of Auditing)

लेखापरीक्षण भनेको कुनै पनि संस्थाले राखेको आर्थिक स्रेस्ता वा लेखा (Accounting) को स्वतन्त्र र निष्पक्ष जाँच गर्ने प्रक्रिया हो। यसले संस्थाको वित्तीय विवरणहरू (नाफा-नोक्सान हिसाब, वासलात आदि) ले संस्थाको वास्तविक र यथार्थ चित्रण (True and Fair View) गर्छन् वा गर्दैनन् भनी निक्र्योल गर्छ।

सामान्य अर्थमा, लेखा राख्नु एउटा कार्य हो भने त्यो राखिएको लेखा ठिक छ कि छैन भनेर जाँच्नु लेखापरीक्षण हो।

२. परिभाषाहरू (Definitions)

• व्यापक अर्थमा: लेखापरीक्षण भनेको संस्थाको कारोबारहरूको प्रमाण (Vouchers) र कागजातहरूको आधारमा गरिने वैज्ञानिक जाँच हो।

• अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता: "लेखापरीक्षण एक जाँच हो, जसको उद्देश्य वित्तीय विवरणहरूमा स्वतन्त्र राय व्यक्त गर्नु हो।"

३. लेखापरीक्षणका मुख्य विशेषताहरू (Key Features)

• स्वतन्त्रता: लेखापरीक्षक संस्थाको व्यवस्थापनबाट स्वतन्त्र हुनुपर्छ।

• प्रमाणमा आधारित: हरेक खर्च वा आम्दानीको बिल, भरपाई वा प्रमाण (Evidence) हुनुपर्छ।

• नियमको पालना: लेखा प्रचलित कानुन र लेखा मान (NFRS/NPSAS) अनुसार राखिएको छ कि छैन भनी हेरिन्छ।

• राय व्यक्त गर्ने: जाँच गरिसकेपछि लेखापरीक्षकले आफ्नो प्रतिवेदन (Report) मार्फत राय दिन्छ।

४. लेखा र लेखापरीक्षण बीचको सम्बन्ध (Relation)

लेखा र लेखापरीक्षण बीच नङ र मासुको जस्तै सम्बन्ध हुन्छ। जहाँ लेखाको काम सकिन्छ, त्यहाँबाट लेखापरीक्षणको काम सुरु हुन्छ।

५. लेखापरीक्षणका उद्देश्यहरू (Objectives)

• त्रुटी र ठगी पत्ता लगाउने: हिसाबमा भएका गल्ती (Errors) र नियतवश गरिएका ठगी (Frauds) पत्ता लगाउनु।

• पारदर्शिता कायम गर्ने: आर्थिक कारोबारमा स्वच्छता र स्पष्टता ल्याउनु।

• जवाफदेहिता सुनिश्चित गर्ने: सार्वजनिक वा संस्थागत स्रोतको सही सदुपयोग भएको छ भनी सुनिश्चित गर्नु।

• सरोकारवालालाई विश्वास दिलाउने: लगानीकर्ता, बैंक र सरकारलाई संस्थाको वित्तीय अवस्थाप्रति आश्वस्त पार्नु।

---

लोकसेवा परीक्षाका लागि 'Unique' बुँदा:

नेपालको संविधान अनुसार सरकारी निकायहरूको अन्तिम लेखापरीक्षण महालेखा परीक्षक (Auditor General) बाट हुन्छ, जसलाई 'अन्तिम लेखापरीक्षण' भनिन्छ।

निष्कर्ष: लेखापरीक्षण केवल गल्ती खोज्ने प्रक्रिया मात्र होइन, यो संस्थाको 'आर्थिक स्वास्थ्य' जाँच गर्ने र वित्तीय सुशासन (Financial Governance) कायम गर्ने एउटा महत्वपूर्ण औजार हो।

'लेखापरीक्षणका आधारभूत सिद्धान्तहरू'

१. इमानदारिता र निष्पक्षता (Integrity & Objectivity)

लेखापरीक्षक आफ्नो काममा पूर्ण रूपमा इमानदार, सीधा र निष्पक्ष हुनुपर्छ। उसले कुनै पनि व्यक्तिगत पूर्वाग्रह वा कसैको दबाबमा नपरी तथ्यका आधारमा मात्र आफ्नो राय दिनुपर्छ।

२. स्वतन्त्रता (Independence)

यो लेखापरीक्षणको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सिद्धान्त हो। लेखापरीक्षक संस्थाको व्यवस्थापन वा सञ्चालकबाट आर्थिक वा पारिवारिक रूपमा स्वतन्त्र हुनुपर्छ, ताकि उसको प्रतिवेदनमा कसैले शङ्का गर्न नसकोस्।

३. गोपनीयता (Confidentiality)

लेखापरीक्षणका क्रममा प्राप्त भएका संस्थाका गोप्य सूचनाहरू लेखापरीक्षकले बाहिर सार्वजनिक गर्नु हुँदैन। कानुनी रूपमा अनिवार्य भएको अवस्थामा बाहेक यस्ता सूचनाको गोपनीयता कायम राख्नु उसको व्यावसायिक धर्म हो।

४. व्यावसायिक दक्षता र हेरचाह (Professional Competence & Due Care)

लेखापरीक्षकसँग लेखा र लेखापरीक्षण सम्बन्धी आवश्यक शैक्षिक योग्यता, तालिम र अनुभव हुनुपर्छ। उसले आफ्नो काम गर्दा प्रचलित कानुन र मापदण्डहरूको पूर्ण पालना गर्दै उच्च सावधानी अपनाउनुपर्छ।

५. योजना र कार्यविधि (Planning & Procedures)

लेखापरीक्षण कार्य हचुवाको भरमा गरिनु हुँदैन। यसका लागि पहिले नै विस्तृत योजना (Audit Plan) बनाउनुपर्छ र सोही अनुसार व्यवस्थित कार्यविधिहरू अपनाउनुपर्छ।

६. पर्याप्त र उपयुक्त प्रमाण (Sufficient & Appropriate Evidence)

लेखापरीक्षकले आफ्नो राय व्यक्त गर्नुअघि पर्याप्त प्रमाणहरू (जस्तै: बिल, भर्पाई, बैंक स्टेटमेन्ट) सङ्कलन गर्नुपर्छ। प्रमाण बिनाको लेखापरीक्षण प्रतिवेदन आधारहीन मानिन्छ।

७. लेखा प्रणाली र आन्तरिक नियन्त्रण (Accounting System & Internal Control)

संस्थाले अपनाएको लेखा प्रणाली कत्तिको बलियो छ र त्यहाँ आन्तरिक नियन्त्रणको अवस्था कस्तो छ भनी मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। यसैको आधारमा लेखापरीक्षकले आफ्नो जाँचको दायरा तय गर्छ।

८. प्रतिवेदन र निष्कर्ष (Reporting & Conclusion)

लेखापरीक्षणको अन्तिम चरणमा प्राप्त तथ्य र प्रमाणका आधारमा स्पष्ट र पारदर्शी प्रतिवेदन तयार पार्नुपर्छ। प्रतिवेदनमा संस्थाको आर्थिक अवस्था 'यथार्थ र सही' (True and Fair) छ वा छैन भन्ने स्पष्ट उल्लेख हुनुपर्छ।

---

लोकसेवा परीक्षाका लागि 'Unique' निष्कर्ष:

तपाईँको उत्तरलाई यसरी टुङ्ग्याउनुहोस्:

"यी आधारभूत सिद्धान्तहरूले लेखापरीक्षण कार्यलाई मर्यादित, विश्वसनीय र वैज्ञानिक बनाउँछन्। यी सिद्धान्तहरूको अक्षरशः पालना भएमा मात्र वित्तीय सुशासन (Financial Governance) र जवाफदेहिता सुनिश्चित हुन्छ।"

१. वैधानिकता वा समयको आधारमा (Based on Legality/Time)

• आन्तरिक लेखापरीक्षण (Internal Audit): संस्थाको व्यवस्थापनद्वारा आफ्नै कर्मचारी वा बाह्य विज्ञ नियुक्त गरी गरिने नियमित जाँच हो। यसको मुख्य उद्देश्य गल्ती र ठगी रोक्नु तथा आन्तरिक नियन्त्रण प्रणाली सुधार्नु हो।

• अन्तिम वा बाह्य लेखापरीक्षण (Final/External Audit): आर्थिक वर्ष समाप्त भएपछि बाह्य स्वतन्त्र लेखापरीक्षकबाट गरिने जाँच हो। सरकारी निकायको हकमा यो कार्य महालेखा परीक्षक बाट हुन्छ।

• अन्तरिम लेखापरीक्षण (Interim Audit): दुईवटा वार्षिक लेखापरीक्षणको बीचमा (जस्तै: ६ महिनामा) गरिने लेखापरीक्षण हो। यो विशेष गरी लाभांश घोषणा गर्न वा विशेष निर्णय लिन गरिन्छ।

---

२. कार्यप्रकृतिको आधारमा (Based on Nature of Work)

• पूर्ण लेखापरीक्षण (Complete Audit): संस्थाका सबै कारोबार र स्रेस्ताहरूको विस्तृत जाँच गर्ने प्रक्रिया।

• आंशिक लेखापरीक्षण (Partial Audit): कुनै खास कारोबार वा निश्चित समयको मात्र लेखापरीक्षण गर्ने कार्य।

• निरन्तर लेखापरीक्षण (Continuous Audit): वर्षभरि नै निरन्तर रूपमा लेखा राख्ने र जाँच्ने कार्य सँगसँगै लैजाने प्रक्रिया। यो ठूला बैंक वा वित्तीय संस्थाहरूमा बढी प्रचलनमा छ।

---

३. उद्देश्य वा विशिष्टताको आधारमा (Based on Specific Objectives)

• व्यवस्थापन लेखापरीक्षण (Management Audit): व्यवस्थापनका नीति, योजना र निर्णयहरू कत्तिको प्रभावकारी छन् भनी गरिने मूल्याङ्कन।

• लागत लेखापरीक्षण (Cost Audit): उत्पादन लागत सही रूपमा निकालिएको छ कि छैन भनी लागत लेखा (Cost Records) को जाँच गर्ने।

• कर लेखापरीक्षण (Tax Audit): प्रचलित कर कानुन अनुसार करको दायित्व सही निर्धारण गरिएको छ कि छैन भनी गरिने जाँच।

• फरेन्सिक लेखापरीक्षण (Forensic Audit): आर्थिक अपराध, छलकपट वा कानुनी दाबी पुष्टि गर्न अदालत वा विशेष निकायको प्रयोजनका लागि गरिने गहिरो जाँच।

---

४. नेपालको सरकारी सन्दर्भमा विशेष प्रकार (Specific to Nepal Government)

• बेरुजु फर्छ्यौट लेखापरीक्षण: सरकारी कार्यालयमा देखिएका बेरुजुहरू कानुन सम्मत रूपमा समाधान भए नभएको जाँच।

• कार्यदक्षता लेखापरीक्षण (Performance Audit): खर्च गरिएको रकमले मितव्ययिता (Economy), कार्यदक्षता (Efficiency) र प्रभावकारिता (Effectiveness) हासिल गर्‍यो कि गरेन भनी गरिने "३-Es" को परीक्षण।

• वातावरणीय लेखापरीक्षण (Environmental Audit): विकास निर्माणका कार्यले वातावरणमा पारेको असर र त्यसको न्यूनीकरणको जाँच।

• सामाजिक लेखापरीक्षण (Social Audit): सार्वजनिक निकायले गरेका कामको प्रतिफल र पारदर्शिताका बारेमा प्रत्यक्ष रूपमा नागरिक वा सरोकारवालाहरूबाट गरिने परीक्षण।

---

निष्कर्ष (Conclusion):

"लेखापरीक्षणका यी विभिन्न प्रकारहरूले संस्थाको पारदर्शिता र जवाफदेहिता सुनिश्चित गर्छन्। लोकसेवाको सन्दर्भमा आन्तरिक र अन्तिम लेखापरीक्षण बीचको भिन्नता तथा कार्यदक्षता लेखापरीक्षण को अवधारणा सबैभन्दा महत्वपूर्ण मानिन्छन्।"

लेखापरीक्षणको महत्त्व (Importance of Auditing) बारे सोधिने प्रश्नको उत्तर लेख्दा यसले संस्था, लगानीकर्ता, सरकार र समाजलाई पुऱ्याउने फाइदाहरूलाई समेट्नुपर्छ।

यसको महत्त्वलाई निम्न मुख्य शीर्षकहरूमा वर्गीकरण गरेर प्रस्तुत गर्न सकिन्छ:

---

१. संस्था वा व्यवस्थापनका लागि महत्त्व

• गल्ती र ठगी नियन्त्रण: लेखापरीक्षणले हिसाबमा हुन सक्ने जानाजानी गरिएका छलकपट (Frauds) र अन्जानमा भएका त्रुटिहरू (Errors) पत्ता लगाउन र रोक्न मद्दत गर्छ।

• आन्तरिक नियन्त्रणमा सुधार: यसले संस्थाको आन्तरिक प्रणाली कति बलियो छ भनी जाँच्ने हुनाले व्यवस्थापनलाई कमजोरी सुधार्ने सल्लाह दिन्छ।

• कर्मचारीमा नैतिक दबाब: लेखापरीक्षण हुने डरले कर्मचारीहरू आफ्नो काममा बढी सचेत, इमानदार र अनुशासित हुन्छन्।

२. सरोकारवाला र लगानीकर्ताका लागि महत्त्व

• वास्तविक चित्रण (True and Fair View): संस्थाले सार्वजनिक गरेको नाफा-नोक्सान र सम्पत्तिको विवरण सही छ भनी प्रमाणित गर्ने हुनाले लगानीकर्ताको विश्वास बढ्छ।

• ऋण प्राप्त गर्न सहज: बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले लेखापरीक्षण गरिएको प्रतिवेदनका आधारमा मात्र ऋण प्रवाह गर्ने हुनाले पुँजी जुटाउन सजिलो हुन्छ।

• विवाद समाधान: साझेदारहरू बीच नाफा बाँडफाँड वा संस्थाको खरिद-बिक्री गर्दा लेखापरीक्षण गरिएको रिपोर्टलाई आधिकारिक मानिन्छ।

---

३. सरकार र कानुनी निकायका लागि महत्त्व

• कर निर्धारणमा शुद्धता: आयकर, मूल्य अभिवृद्धि कर (VAT) जस्ता करहरूको सही गणना गर्न र राजस्व चुहावट रोक्न यसको ठुलो भूमिका हुन्छ।

• कानुनी पालना: कम्पनी ऐन र अन्य प्रचलित कानुन अनुसार संस्था चलेको छ कि छैन भनी सुनिश्चित गर्छ।

• अनुदान र सहयोग: दातृ निकाय वा सरकारबाट अनुदान प्राप्त गर्न लेखापरीक्षण प्रतिवेदन अनिवार्य सर्त जस्तै हुन्छ।

४. सार्वजनिक क्षेत्र (सरकारी लेखा) को सन्दर्भमा महत्त्व

• जवाफदेहिता (Accountability): सार्वजनिक स्रोत र साधनको दुरुपयोग भएको छ कि छैन भनी जनतालाई जानकारी दिन्छ।

• मितव्ययिता र कार्यदक्षता: खर्च गरिएको रकमले लक्षित उपलब्धि हासिल गर्‍यो कि गरेन भनी जाँच्छ (Performance Audit)।

• वित्तीय सुशासन: राज्यको ढुकुटीको संरक्षण र सही परिचालन सुनिश्चित गर्छ।

---

निष्कर्ष (Conclusion)

तपाईँको उत्तरलाई प्रभावकारी बनाउन यो वाक्य थप्नुहोस्:

"लेखापरीक्षण केवल हिसाबको जाँच मात्र होइन, यो पारदर्शिताको ऐना र वित्तीय सुशासनको मेरुदण्ड हो। यसले 'अङ्क' हरूलाई 'भरोसा' मा बदल्ने काम गर्छ।" 

Gemini said

नेपालमा सरकारी स्वामित्वका संगठित संस्थाहरू (Public Enterprises) को लेखापरीक्षण सम्बन्धी व्यवस्थाहरू निकै स्पष्ट र कडा छन्। लोकसेवा आयोगको परीक्षाका लागि यसलाई संवैधानिक, कानुनी र व्यावहारिक पक्षबाट निम्न अनुसार प्रस्तुत गर्न सकिन्छ:

---

१. संवैधानिक व्यवस्था (Constitutional Provisions)

नेपालको संविधानको धारा २४१ ले सरकारी स्वामित्व भएका संस्थाहरूको लेखापरीक्षण सम्बन्धी मुख्य व्यवस्था गरेको छ:

• महालेखा परीक्षकको अधिकार: ५० प्रतिशतभन्दा बढी शेयर वा जायजेथामा नेपाल सरकारको स्वामित्व भएको संगठित संस्थाको लेखापरीक्षण महालेखा परीक्षकले नै गर्ने वा निजबाट नियुक्त लेखापरीक्षकले गर्ने व्यवस्था छ।

• अन्तिम लेखापरीक्षण: यस्ता संस्थाहरूको अन्तिम लेखापरीक्षण गर्ने संवैधानिक जिम्मेवारी महालेखा परीक्षकको हो।

२. कानुनी व्यवस्थाहरू (Legal Provisions)

विभिन्न ऐनहरूले संगठित संस्थाको लेखापरीक्षणलाई व्यवस्थित गरेका छन्:

• लेखापरीक्षण ऐन, २०७५: यस ऐनले संगठित संस्थाको लेखापरीक्षण गर्दा अपनाउनुपर्ने कार्यविधि, समय सीमा र प्रतिवेदन बुझाउने प्रक्रिया तोकेको छ।

• आर्थिक कार्यविधि तथा वित्तीय उत्तरदायित्व ऐन, २०७६: यसले आन्तरिक नियन्त्रण प्रणाली र आन्तरिक लेखापरीक्षणलाई अनिवार्य गरेको छ।

• सम्बन्धित संस्थाको ऐन/नियमावली: संस्थान स्थापना हुँदा बनेको विशिष्ट ऐन (जस्तै: नेपाल विद्युत प्राधिकरण ऐन वा नेपाल बैंक लिमिटेडको सन्दर्भमा बैंक तथा वित्तीय संस्था सम्बन्धी ऐन - BAFIA) मा पनि लेखापरीक्षण सम्बन्धी प्रावधानहरू हुन्छन्।

---

३. लेखापरीक्षणका प्रकारहरू (Types of Audit)

१. आन्तरिक लेखापरीक्षण (Internal Audit):

• संस्थाको व्यवस्थापनले आफ्नै आन्तरिक संयन्त्र वा चार्टर्ड एकाउन्टेन्ट नियुक्त गरी नियमित रूपमा गराउनुपर्छ।

• यसको उद्देश्य गल्ती र ठगी रोक्नु र प्रणाली सुधार्नु हो।

२. अन्तिम लेखापरीक्षण (Statutory/Final Audit):

• महालेखा परीक्षकले तोकेको चार्टर्ड एकाउन्टेन्ट (CA) बाट गराइन्छ।

• महालेखा परीक्षकले यस्ता संस्थाका लागि लेखापरीक्षक नियुक्ति गर्दा 'प्यानल' बाट छनोट गर्छ र निजको पारिश्रमिक समेत तोकिदिन्छ।

---

४. लेखापरीक्षणका आधारहरू (Audit Standards)

• NFRS (Nepal Financial Reporting Standards): संगठित संस्थाहरूले आफ्नो वित्तीय विवरण NFRS अनुसार तयार पार्नुपर्छ र लेखापरीक्षकले सोही अनुसार जाँच गर्नुपर्छ।

• NPSAS: कतिपय सरकारी संस्थानहरूमा सरकारी लेखा मान (NPSAS) को पालना पनि हेरिन्छ।

• कार्यदक्षता लेखापरीक्षण (Performance Audit): महालेखा परीक्षकले चाहेमा संस्थाको मितव्ययिता, कार्यदक्षता र प्रभावकारिताको पनि जाँच गर्न सक्छ।

५. प्रतिवेदन र जवाफदेहिता (Reporting)

• लेखापरीक्षकले आफ्नो प्रतिवेदन महालेखा परीक्षक र संस्थाको साधारण सभा वा सञ्चालक समितिमा बुझाउनुपर्छ।

• महालेखा परीक्षकले आफ्नो वार्षिक प्रतिवेदनमा यस्ता संस्थाहरूको बेरुजु र आर्थिक अवस्थाबारे राष्ट्रपति समक्ष प्रतिवेदन पेश गर्छन्।

---

६. मुख्य चुनौतीहरू

• समयमै लेखापरीक्षण नगराउने (Backlog)।

• लेखापरीक्षणमा देखिएका बेरुजुहरू फर्छ्यौट नगर्ने।

• NFRS कार्यान्वयनमा दक्ष जनशक्तिको अभाव।

निष्कर्ष (Conclusion)

"सरकारी स्वामित्वका संगठित संस्थाहरूमा लेखापरीक्षण केवल कानुनी औपचारिकता मात्र नभई यो सार्वजनिक स्रोतको सदुपयोग सुनिश्चित गर्ने र जनताप्रति जवाफदेही बन्ने महत्वपूर्ण माध्यम हो। यसले संस्थानहरूको 'आर्थिक स्वास्थ्य' र सुशासनको वास्तविक अवस्था झल्काउँछ।"