गुणस्तरलाई असर गर्ने तत्वहरू (Factors Affecting Quality)

गुणस्तर (Quality) भनेको उत्पादन वा सेवाले ग्राहको आवश्यकता पूरा गर्ने क्षमता हो। यसलाई विभिन्न तत्वले असर गर्छन्। ती तत्वलाई मुख्यतः आन्तरिक र बाह्य गरी दुई भागमा बाँड्न सकिन्छ।

१. आन्तरिक तत्वहरू (Internal Factors) – संस्था आफैँभित्र नियन्त्रण गर्न सकिने

क्र.स.	तत्व (Factor)	कसरी असर गर्छ? (Effect)
१	कच्चा पदार्थ (Raw Materials)	कच्चा पदार्थ राम्रो भए मात्र उत्पादन राम्रो हुन्छ। नराम्रो, मिसावटी, वा अनुपयुक्त कच्चा पदार्थले गुणस्तर सीधै घटाउँछ।
२	मेशिनरी तथा उपकरण (Machinery & Equipment)	पुरानो, नमिलेको, वा राम्रोसँग मर्मत नगरिएको मेसिनले उत्पादनमा त्रुटि (defect) निम्त्याउँछ। अत्याधुनिक र सही क्यालिब्रेसन भएको मेसिनले गुणस्तर सुधार्छ।
३	कार्यविधि (Process / Method)	कसरी उत्पादन गरिन्छ? प्रक्रिया मानकीकृत (standardized), दस्तावेजीकरण र नियन्त्रित छ भने गुणस्तर स्थिर रहन्छ। प्रक्रियामा भएको फोहोर, पुनरावृत्ति, वा अनावश्यक चरणले गुणस्तर खसाल्छ।
४	मानव संसाधन (Manpower / People)	कर्मचारीको सीप, तालिम, अनुभव, मनोबल र अनुशासनले गुणस्तरमा ठूलो प्रभाव पार्छ। गुणस्तर चक्र (Quality Circle) जस्ता सहभागिताले पनि सुधार ल्याउँछ।
५	व्यवस्थापन (Management)	व्यवस्थापनको नीति, नेतृत्व, गुणस्तरप्रतिको प्रतिबद्धता, र स्रोतको विनियोजनले गुणस्तरलाई प्राथमिकता दिन्छ कि दिँदैन भन्ने निर्धारण गर्छ।
६	गुणस्तर नियन्त्रण प्रणाली (Quality Control System)	कुनै पनि परीक्षण, निरीक्षण, र नियन्त्रण चार्ट (control chart) छैन भने त्रुटि पत्ता नलागी उपभोक्तासम्म पुग्छ। ISO 9001 जस्ता प्रणालीले गुणस्तर सुनिश्चित गर्न मद्दत गर्छ।
७	उत्पादन वातावरण (Work Environment)	प्रकाश, तापक्रम, आवाज, सरसफाइ, सुरक्षा – यी सबैले कर्मचारीको कार्यक्षमता र उत्पादनको एकरूपतालाई असर गर्छन्।

 

२. बाह्य तत्वहरू (External Factors) – संस्थाको नियन्त्रणभन्दा बाहिरका तर असर गर्ने

 

क्र.स.	तत्व	विवरण
१	बजारको माग (Market Demand)	ग्राहकले सस्तो वा छिटो चाहेको खण्डमा गुणस्तर घटाउने दबाब आउन सक्छ। अन्यथा प्रतिस्पर्धीले राम्रो गुणस्तर दिए आफूले पनि सुधार्नैपर्छ।
२	प्रतिस्पर्धा (Competition)	प्रतिस्पर्धीको उत्पादन र गुणस्तर स्तरले संस्थालाई आफ्नो गुणस्तर मापदण्ड बढाउन वा घटाउन बाध्य पार्छ।
३	ग्राहकको अपेक्षा (Customer Expectation)	ग्राहकले जति उच्च अपेक्षा राख्छ, त्यति स्तर कायम राख्न दबाब हुन्छ। ग्राहक उजुरी, फिर्ता, र समीक्षाले गुणस्तर सुधारको दिशा तोकिदिन्छ।
४	आपूर्तिकर्ता (Supplier)	आपूर्तिकर्ताले उपलब्ध गराएको कच्चा पदार्थ वा पार्टपुर्जा राम्रो छैन भने संस्थाले केही गरे पनि उत्पादनको गुणस्तर राम्रो हुँदैन।
५	कानून र नियमन (Legal & Regulatory)	सरकारले तोकेको गुणस्तर मापदण्ड (जस्तै: खाद्य ऐन, ISO अनिवार्यता, सुरक्षा मापदण्ड) पालना गर्न नसके जरिवाना वा बन्द हुन सक्छ।
६	प्रविधि र नवीनता (Technology & Innovation)	नयाँ प्रविधि आउँदा पुरानो प्रणालीले राम्रो गुणस्तर दिन नसक्ने हुन सक्छ। उदाहरण: डिजिटल मेसिनले गर्ने काम म्यानुअलले गर्दा धेरै त्रुटि आउँछ।
७	सामाजिक–सांस्कृतिक कारक (Socio-cultural)	समाजमा गुणस्तर, स्वास्थ्य, सुरक्षा, र नैतिकताप्रतिको सोचले पनि उत्पादनको गुणस्तर निर्धारण गर्छ।

 

३. अन्य महत्त्वपूर्ण कारकहरू

·       समय (Time): उत्पादनको समय धेरै छोटो दिइयो भने हतारमा गुणस्तर घट्न सक्छ। अर्कोतर्फ, ढिला गर्दा पनि माल बिग्रन सक्छ।

·       लागत (Cost): लागत घटाउने नाममा सस्तो सामग्री, अदक्ष जनशक्ति, वा पर्याप्त परीक्षण नगर्दा गुणस्तर खस्किन्छ।

·       सूचना र सञ्चार (Information & Communication): ग्राहकको आवश्यकता, उत्पादनको स्पेसिफिकेशन, र फिडब्याक सही ढङ्गले प्रवाह भएन भने गुणस्तरमा गडबडी आउँछ।

गुणस्तर सुधारका लागि सम्बोधन गर्नुपर्ने मुख्य बुँदाहरू

1.     PDCA चक्र (Plan-Do-Check-Act) को प्रयोग गरी निरन्तर सुधार गर्ने।

2.    कच्चा पदार्थको नियमित परीक्षण र भरपर्दो आपूर्तिकर्ता चयन।

3.    कर्मचारीको तालिम र सशक्तिकरण (Quality Circle जस्तो अवधारणा)।

4.    प्रक्रियाको मानकीकरण (SOP - Standard Operating Procedure) र ISO कार्यान्वयन।

5.    ग्राहक फिडब्याक संकलन र विश्लेषण।

यी कारकहरू मध्ये कुनै एकमा कमजोरी भए पनि समग्र गुणस्तरमा गिरावट आउँछ। त्यसैले गुणस्तर व्यवस्थापनको लागि यी सबै पक्षलाई सन्तुलित राख्नु आवश्यक छ।