पूर्ण गुणस्तर व्यवस्थापन प्रविधिहरू (Total Quality Management Techniques)

पूर्ण गुणस्तर व्यवस्थापन (TQM) एउटा व्यवस्थापन दर्शन हो जसले संस्थाका सबै सदस्यहरू (तल्लो तहदेखि माथिल्लो व्यवस्थापनसम्म) लाई ग्राहक सन्तुष्टिको लागि निरन्तर गुणस्तर सुधारमा सहभागी गराउँछ। TQM मा प्रयोग हुने मुख्य प्रविधिहरू तल उल्लेख छन्।

मुख्य TQM प्रविधिहरू (तालिका)

क्र.सं.	प्रविधि (Technique)	विवरण (Description)
१	PDCA चक्र (Plan-Do-Check-Act)	निरन्तर सुधारको आधारभूत चक्र। योजना (समस्या पहिचान) → गर्ने (समाधान कार्यान्वयन) → जाँच गर्ने (परिणाम मापन) → सुधार गर्ने (मापदण्डीकरण)।
२	काइजेन (Kaizen)	"सानो–सानो परिवर्तन, दैनिक सुधार"। सबै तहका कर्मचारीले साना सुझाव दिने र लागू गर्ने।
३	गुणस्तर चक्र (Quality Circle)	६–१२ जना सोही तहका कर्मचारीको स्वेच्छिक समूहले कार्यक्षेत्रको समस्या पहिचान र समाधान गर्छ।
४	७ सांख्यिकीय औजार (7 QC Tools)	१) कारण–प्रभाव चित्र (Fishbone) २) जाँच पत्र (Check sheet) ३) हिस्टोग्राम ४) पारेटो चित्र ५) स्क्याटर डायग्राम ६) नियन्त्रण चार्ट ७) प्रवाह चित्र।
५	बेन्चमार्किङ (Benchmarking)	उत्कृष्ट संस्थाको अभ्याससँग तुलना गरी सिक्ने र अनुकूलन गर्ने।
६	सिक्स सिग्मा (Six Sigma)	तथ्याङ्कीय विधिले प्रक्रियाको भिन्नता घटाई प्रति दश लाखमा ३.४ त्रुटि मात्र हुने लक्ष्य। DMAIC (Define, Measure, Analyze, Improve, Control) प्रक्रिया।
७	FMEA (Failure Mode & Effects Analysis)	सम्भावित असफलताका कारण र प्रभावको पूर्व विश्लेषण गरी जोखिम न्यूनीकरण गर्ने।
८	स्ट्याटिस्टिकल प्रोसेस कन्ट्रोल (SPC)	नियन्त्रण चार्ट प्रयोग गरी प्रक्रिया स्थिर र नियन्त्रणमा छ कि छैन हेर्ने।
९	QFD (Quality Function Deployment)	ग्राहकको आवाज (Voice of Customer) लाई उत्पादन डिजाइन र प्रक्रियामा रूपान्तरण गर्ने "हाउस अफ क्वालिटी" म्याट्रिक्स।
१०	पोका–योके (Poka-Yoke)	गल्ती हुन नदिने "त्रुटि–प्रूफ" उपकरण वा विधि (जस्तै: कनेक्टरलाई उल्टो जोडिन नसक्ने बनाउने)।
११	जस्ट–इन–टाइम (JIT)	आवश्यक समयमा मात्र आवश्यक मात्रा उत्पादन गरेर फोहोर (अतिरिक्त स्टक) घटाउने।
१२	स्वायत्त मर्मत (Autonomous Maintenance)	अपरेटरले आफैँ मेसिनको दैनिक सरसफाइ, चेक, र सानो मर्मत गर्ने (TPM को अंश)।
१३	सुझाव योजना (Suggestion Scheme)	कर्मचारीले सुधारका विचार लिखित रूपमा दिने, राम्रो सुझावलाई पुरस्कृत गर्ने।
१४	होरेन्स होल्डिङ (Horenso / Huddle)	दैनिक छोटो बैठक (५–१५ मिनेट) जहाँ समस्या, प्रगति, योजना साझा गरिन्छ।
१५	५S (पाँच सिद्धान्त)	जापानी मूलको कार्यस्थल व्यवस्थापन: Seiri (छुट्याउने), Seiton (मिलाउने), Seiso (सफा गर्ने), Seiketsu (मापदण्ड बनाउने), Shitsuke (अनुशासन)।

 

 

TQM प्रविधिहरूको चयन र प्रयोग गर्ने तरिका

तह	प्रविधिहरूको उदाहरण	कहिले प्रयोग गर्ने?
आधारभूत तह (हरेक कर्मचारीले प्रयोग गर्ने)	७ QC औजार, 5S, Quality Circle, PDCA	दैनिक समस्या समाधान, आफ्नो कार्यक्षेत्रमा सानो सुधार
मध्यवर्ती तह (टोलीले प्रयोग गर्ने)	Kaizen, Poka-Yoke, SPC, JIT	प्रक्रिया स्थिर बनाउने, फोहोर हटाउने
उन्नत तह (व्यवस्थापन र विशेषज्ञले प्रयोग गर्ने)	Six Sigma, FMEA, QFD, Benchmarking	ठूलो सुधार परियोजना, नयाँ उत्पादन विकास, रणनीतिक लक्ष्य

TQM एकल प्रविधि होइन, बरु प्रविधिहरूको समूह हो।

TQM सफल हुने सर्तहरू

• माथिल्लो व्यवस्थापनको प्रतिबद्धता – केवल कर्मचारीमा छाडे पुग्दैन।

• तालिम र सशक्तिकरण – कर्मचारीलाई औजार प्रयोग गर्न सिकाउनुपर्छ र निर्णयको अख्तियारी दिनुपर्छ।

• ग्राहक–केन्द्रित दृष्टिकोण – आन्तरिक र बाह्य दुवै ग्राहक।

• तथ्याङ्कमा आधारित निर्णय – अनुमान होइन, डाटा।

• निरन्तरता – एकपटकको अभियान होइन, संस्कृति।