दोहोरो लेखा प्रणाली (Double Entry Bookkeeping System)

 

दोहोरो लेखा प्रणाली (Double Entry Bookkeeping System) आधुनिक लेखाविधिको मुख्य आधार हो। यस सिद्धान्त अनुसार प्रत्येक आर्थिक कारोबारले कम्तिमा दुईवटा खाताहरूमा समान तर विपरित प्रभाव पार्दछ।

यस प्रणालीमा एउटा पक्ष डेबिट (Debit) हुन्छ भने अर्को पक्ष क्रेडिट (Credit) हुन्छ। अन्त्यमा कुल डेबिट र कुल क्रेडिट सधैं बराबर हुनुपर्छ।

दोहोरो लेखा प्रणालीका मुख्य नियमहरू (Golden Rules)

लेखा राख्दा खाताको प्रकृति अनुसार निम्न नियमहरू पालना गरिन्छ:

१. व्यक्तिगत खाता (Personal Account):

• Debit: प्राप्त गर्ने व्यक्ति वा संस्था (The Receiver)
• Credit: दिने व्यक्ति वा संस्था (The Giver)

२. वास्तविक खाता (Real Account - सम्पत्तिहरू):

• Debit: जे आउँछ (What comes in)
• Credit: जे बाहिर जान्छ (What goes out)

३. अवास्तविक खाता (Nominal Account - खर्च र आम्दानी):

• Debit: सबै खर्च र नोक्सानी (All expenses and losses)
• Credit: सबै आम्दानी र फाइदा (All incomes and gains)

 

Modern Rules:

खाताको प्रकार (Category)	बढ्दा (Increase)	घट्दा (Decrease)
१. सम्पत्ति (Assets)	Debit (Dr.)	Credit (Cr.)
२. खर्च (Expenses/Losses)	Debit (Dr.)	Credit (Cr.)
३. दायित्व (Liabilities)	Credit (Cr.)	Debit (Dr.)
४. पुँजी (Capital/Equity)	Credit (Cr.)	Debit (Dr.)
५. आम्दानी (Revenue/Income)	Credit (Cr.)	Debit (Dr.)

सम्झिने सजिलो तरिका (Short-cut Trick)

यसलाई सम्झन "CLEAR" सूत्र प्रयोग गर्न सकिन्छ:

·       C - Capital (पुँजी)

·       L - Liabilities (दायित्व)

·       E - Expenses (खर्च)

·       A - Assets (सम्पत्ति)

·       R - Revenue (आम्दानी)

नियम:

1.     E र A (Expenses र Assets) बढ्दा Debit हुन्छन्।

2.     C, L, र R (Capital, Liabilities, र Revenue) बढ्दा Credit हुन्छन्।

 

लेखाको समीकरण (Accounting Equation)

यस प्रणालीले सधैं यो समीकरणलाई सन्तुलनमा राख्छ:

सम्पत्ति (Assets) = दायित्व (Liabilities) + पुँजी (Capital)

दोहोरो लेखा प्रणालीको उद्देश्य (Objectives) व्यवसाय वा संस्थाको वित्तीय कारोबारहरूलाई व्यवस्थित र वैज्ञानिक ढंगले अभिलेख राख्नु हो। यसका मुख्य उद्देश्यहरूलाई निम्न बुँदाहरूमा स्पष्ट पार्न सकिन्छ:

१. व्यवस्थित र पूर्ण अभिलेख राख्नु (Systematic and Complete Recording)

संस्थामा दैनिक रूपमा हुने अनगिन्ती कारोबारहरूलाई सम्झिरहन असम्भव हुन्छ। ती कारोबारहरूलाई मिति र नियम अनुसार व्यवस्थित रूपमा स्थायी अभिलेख राख्नु यसको प्राथमिक उद्देश्य हो।

२. गणितीय शुद्धता जाँच गर्नु (To Check Arithmetical Accuracy)

डेबिट र क्रेडिट पक्ष सधैं बराबर हुनुपर्ने सिद्धान्तका कारण, सन्तुलन परीक्षण (Trial Balance) तयार गरी हिसाब किताबमा कुनै गणितीय गल्ती भए नभएको जाँच गर्नु यसको महत्त्वपूर्ण उद्देश्य हो।

३. नाफा वा नोक्सान पत्ता लगाउनु (To Ascertain Profit or Loss)

कुनै निश्चित अवधि (प्रायः एक आर्थिक वर्ष) भित्र संस्थाले कति नाफा कमायो वा कति नोक्सानी व्यहोर्यो भन्ने कुराको जानकारी नाफा-नोक्सान हिसाब (Profit & Loss Account) मार्फत प्राप्त गर्नु यसको अर्को मुख्य उद्देश्य हो।

४. वित्तीय अवस्थाको जानकारी लिनु (To Show Financial Position)

संस्थासँग कति सम्पत्ति (Assets) छ र अरूलाई कति दायित्व (Liabilities) तिर्न बाँकी छ भन्ने कुराको जानकारी वासलात (Balance Sheet) मार्फत पत्ता लगाउनु यसको उद्देश्य हो।

५. सम्पत्तिको सुरक्षा र नियन्त्रण (Control and Protection of Assets)

यस प्रणालीले नगद, मौज्दात (Stock), र अन्य स्थिर सम्पत्तिहरूको वैज्ञानिक रेकर्ड राख्ने हुनाले सम्पत्तिको हिनामिना, चोरी वा दुरुपयोग हुनबाट जोगाउँछ।

६. कर निर्धारणमा सहयोग पुर्‍याउनु (Help in Taxation)

राज्यलाई तिर्नुपर्ने आयकर (Income Tax), मूल्य अभिवृद्धि कर (VAT) लगायतका अन्य करहरूको गणना गर्न आधिकारिक र प्रमाणित तथ्याङ्क उपलब्ध गराउनु यसको उद्देश्य हो।

७. योजना र निर्णय प्रक्रियामा सहयोग (Aid to Planning and Decision Making)

विगतको वित्तीय विवरणहरूको विश्लेषण गरेर भविष्यका लागि बजेट बनाउन, खर्च कटौती गर्न र लगानीका योजनाहरू बनाउन व्यवस्थापनलाई आधार प्रदान गर्नु यसको उद्देश्य हो।

८. कानुनी आवश्यकता पूरा गर्नु (To Fulfill Legal Requirements)

कम्पनी ऐन, बैंक तथा वित्तीय संस्था सम्बन्धी ऐन र अन्य प्रचलित कानुनहरूले तोके बमोजिम पारदर्शी रूपमा लेखा राख्नुपर्ने अनिवार्य शर्त पूरा गर्नु यसको उद्देश्य हो।

 

निष्कर्षमा:

दोहोरो लेखा प्रणालीको मुख्य उद्देश्य भनेको सरोकारवालाहरू (Stakeholders) जस्तै: मालिक, लगानीकर्ता, सरकार र कर्मचारीहरूलाई संस्थाको वास्तविक र निष्पक्ष (True and Fair) वित्तीय जानकारी प्रदान गर्नु हो।

 

दोहोरो लेखा प्रणाली (Double Entry Bookkeeping System) आधुनिक लेखाविधिको सबैभन्दा वैज्ञानिक र भरपर्दो पद्धति हो। यसको महत्त्व र विशेषताहरूलाई बुँदागत रूपमा तल प्रस्तुत गरिएको छ:

दोहोरो लेखा प्रणालीका विशेषताहरू (Features)

·    द्वैध प्रभाव (Dual Aspect): प्रत्येक आर्थिक कारोबारले कम्तिमा दुईवटा खाताहरूमा प्रभाव पार्छ (एउटा डेबिट र अर्को क्रेडिट)।

·       समान प्रभाव (Equal Effect): डेबिट गरिने कुल रकम र क्रेडिट गरिने कुल रकम सधैं बराबर हुन्छ।

·       वैज्ञानिक पद्धति (Scientific System): यो निश्चित नियम, सिद्धान्त र सर्वमान्य सिद्धान्तहरू (GAAP/NFRS) मा आधारित हुन्छ।

·   पूर्ण अभिलेख (Complete Record): यसले व्यक्तिगत (Personal), वास्तविक (Real) र अवास्तविक (Nominal) सबै प्रकारका खाताहरूको विस्तृत विवरण राख्छ।

·       सन्तुलन परीक्षण (Trial Balance): यस प्रणालीमा कुल डेबिट र क्रेडिट बराबर हुने भएकोले सन्तुलन परीक्षण तयार गरी गणितीय शुद्धता जाँच गर्न सकिन्छ।

·       वित्तीय अवस्थाको चित्रण: यसले नाफा-नोक्सान र वासलात मार्फत संस्थाको वास्तविक वित्तीय अवस्था ऐना झैं छर्लङ्ग पार्छ।

 

दोहोरो लेखा प्रणालीको महत्त्व (Importance/Significance)

·       गणितीय शुद्धताको सुनिश्चितता: डेबिट र क्रेडिट पक्ष बराबर हुनुपर्ने नियमले गर्दा लेखा राख्दा हुने गणितीय त्रुटीहरू सजिलै पत्ता लगाउन सकिन्छ।

·       यथार्थ नाफा वा नोक्सानको जानकारी: निश्चित अवधिको अन्त्यमा 'नाफा नोक्सान हिसाब' (P&L Account) तयार गरी व्यवसायले कमाएको वास्तविक नाफा वा व्यहोरेको नोक्सान थाहा पाउन सकिन्छ।

·       वित्तीय स्थिति प्रदर्शन: 'वासलात' (Balance Sheet) मार्फत संस्थाको सम्पत्ति, दायित्व र पुँजीको यथार्थ अवस्था पत्ता लगाउन मद्दत पुग्छ।

·       ठगी र हिनामिना नियन्त्रण: हरेक कारोबारको दुईवटा पक्षमा रेकर्ड हुने र आन्तरिक नियन्त्रण प्रणाली बलियो हुने भएकोले कर्मचारीबाट हुन सक्ने गल्ती वा जालसाजी नियन्त्रण हुन्छ।

·       तुलनात्मक अध्ययन: यस प्रणालीले राखेको अभिलेखको आधारमा चालू वर्षको कार्यसम्पादनलाई अघिल्लो वर्ष वा अन्य प्रतिस्पर्धी संस्थाहरूसँग तुलना गर्न सजिलो हुन्छ।

·       निर्णय प्रक्रियामा सहयोग: व्यवस्थापनलाई योजना बनाउन, बजेट तयार गर्न र भविष्यका लागि सही निर्णय लिन आवश्यक पर्ने भरपर्दो तथ्याङ्क यसैले प्रदान गर्छ।

·       कानुनी मान्यता: कर कार्यालय, बैंक, र अन्य नियामक निकायहरूले यसै प्रणालीबाट तयार पारिएको वित्तीय विवरणलाई मात्र आधिकारिक मान्दछन्।

 

छोटकरीमा भन्दा (In Summary):

यो प्रणाली "पारदर्शिता, शुद्धता र जवाफदेहिता" कायम गर्नका लागि अपरिहार्य छ। विशेष गरी नेपालका सरकारी कार्यालयहरू र संगठित संस्थाहरू (जस्तै: विद्युत प्राधिकरण, धितोपत्र बोर्ड) मा यही प्रणालीको आधारमा लेखा राखिन्छ।